(Gjurmëve të një tematike të qëlluar nga gazetat tona ditore)

Nga H. GASHI
E diel, 19 Shtator 2010

Filigranistët pejanë gëzonin namin e madh ndër shekuj për punimet e tyre prej argjendi, që ishte arti më i bukur i shkrirë në stolitë më të bukura të shumë princeshave të atyre kohërave, art i shkrirë dhe i derdhur në zbukurimin e armëve të shumë trimave, në shpatat dhe jataganët e tyre, në parzmorët e unazat e gishtërinjve të bukurosheve të këtij nënqielli, dhe të shumë stolive të tjera. Filigranët (argjendarët) pejanë ishin artistë të shumë kryeveprave të punuara nga ari dhe argjendi, që kanë kaluar kufijtë e rajonit. Punimet e argjendarëve dhe zejtarëve pejanë janë hasur në qytete të ndryshme të Turqisë, në Iran, Irak dhe në vende të tjera të Lindjes. Përpos qytetit të tyre të dashur, zejtarët veprimtarinë e tyre e shtrinë edhe gjithandej brigjeve të Adriatikut, që nga Ulqini e deri të Izola në Slloveni, pikërisht andej kah dikur shtriheshin Ilirët, ku edhe sot shumë pasardhës të tyre e ushtrojnë gjithandej këtë zeje .

Punime argjendi për famlljet e pasura

Peja kishte dikur në Çarshinë e gjatë me dhjetëra dyqane filigranësh, sermaxhi (Argjendar) ju thoshte populli. Ata shkrinin argjendin dhe si më gjergjef qëndisnin tërë artin e këtij nënqielli. Sot, aty në Çarshinë e gjatë është vetëm dyqani i Rafael Çiflakut, familjes pejane në zë, që mbanë dyqane të filigranëve edhe në Dubrovnik, si dhe në disa qytete të asaj ish Federate Jugosllave. Rafaeli thotë se është brezi i katërt i familjes që vazhdon të ushtroi këtë zeje. E dua shumë ketë zeje dhe është mëkat që tani më nuk po merren të tjerët si më parë me këtë zeje. Kjo punë është art, thotë ai, duke përkujtuar se jo vetëm nga Kosova, por edhe nga bota perëndimore, porositeshin punime argjendi të filigranit pejan.
Në monografinë "Zejtarët pejanë" të shkrimtarit dhe publicistit Sejdi Berisha, thuhet se edhe pse kjo zeje ushtrohej në Prizren dhe në Gjakovë, Peja ishte më karakteristike, sepse puna bëhej më të ashtuquajtur "kokërr më paft" të gravura-cokatura në mënyrë relieve ose primitive. Argjendarët pejanë punimet e tyre artizanale ia dedikojnë edhe për bejlerë të ndryshëm të cilat punime quheshin "Peshtah", që do të thotë punime prej argjendi të dedikuara për dhurata. Po ashtu, në gjysmën e shekullit të XIX ka filluar edhe stolisja e çantave për gratë e pasanikëve . Në rrëfimin e Viktor Gashit në këtë Monografi, njëri prej argjendarëve më të njohur, më të pasionuar thotë se është pasardhës i familjes që këtë zeje e ushtron mbi 200 vjet në Pejë. Aty, pohohet se i pari i kësaj familje paska qenë Kolë Peja-Gashi ( të parët e tij të ardhur nga Tropoja të vendosur në Pejë, Gjakovë dhe Shkup), pastaj Agustin Peja, Lorenc Peja, Gjon Peja, Frrok Gashi, Mark Gashi, babai i Viktor Gashit, ndërsa Viktor Gashi është brezi i shtatë i kësaj familje argjendarësh. Po ashtu, në këtë Monografi përmenden edhe familja e Çiflakëve, e cila është familja më me traditë e Argjendarëve pejanë, ku përmendën Zef Çiflaku, Engjëll Çiflaku, Bozh Çiflaku, Stakë Çiflaku, Bat Çiflaku, Ndue Fran Çiflaku, Ndue David Çiflaku etj., të njohur në fillim për shkrirjen e arit të cilët kanë punuar në fillim fyej, çibukë, zile, e më pas kanë filluar të punojnë edhe kollanë. Ndër mjeshtrit më të dalluar të kësaj familjeje ishte Augustin Çiflaku, biri i të cilit është Rafael Çiflaku, i cili është i fundit që më krenari ushtron këtë zeje dhe mbanë më krenari dyqanin e tij aty në Çarshinë e gjatë në Pejë.
Rafaeli flet me plotë pasion për punën që e bënë, duke na treguar një llambinion të shtrenjtë argjendi, që na përkujton figurat e gjarprit dhe hardhisë që dredhonin në këtë llambinion. Ai thotë se gjyshi i tij i ka thënë se gjarpri dhe hardhia janë simbole tona të lashta ilire dhe ato përmes kësaj zeje janë bartur ndër shekuj edhe sot në punime filigranësh.

Artarët ishin krenaria e zejtarisë pejane

Argjendarët pejanë kanë punuar kryqe dhe kandela për qirinj për kishat më të njohura, si ajo e Graçanicës, Patrikanën e Pejës, Manastirin e Deçanit dhe gjithandej për kishat ortodokse dhe ato katolike në ish trevat e asaj Jugosllavie. Këto kandela dhe kryqe të punuar nga ta edhe sot e kësaj dite qëndrojnë brenda këtyre objekteve fetare. Peja përpos familjes Çiflaku, ka patur filigran edhe nga familjet Gaspri, Gashi dhe familje të tera. Ndërkaq, Luz Gaspri, i cili kohë pas kohe punon me Rafaelin, thotë se filigranët, dhe artarët ishin krenaria e zejtarisë pejane. Zejet janë art dhe pikërisht Peja kishte artistë të mëdhenj të zejeve, nga të cilët mjerisht sot më nuk ekzistojnë. Për kuriozitet ai kujton punimin e kambanave, të cilat dikur i prodhonte pikërisht familja e tij. Rafaeli thotë se ketë zeje ia ka mësuar edhe birit të tij dhe dëshiron që së bashku me familjen e gjerë Çiflaku gjithandej brigjeve të Adriatikut, por edhe në Evropë të vazhdohet tradita e tyre qindravjeçare. Ai me dhembje kujton plaçkitjen që i është bërë kësaj familjeje gjatë luftës së fundit, qoftë në stoli të vlerave kapitale, qoftë në pajisje dhe teknologji, e cila tani me vështirësi se mund të gjendet. Filigranët pejanë ishin artistë të vërtetë të kësaj zeje dhe do të ishte mëkat po qe se ekzemplarë të shumtë me vlera të mëdha artistike që posedojnë familjet që kanë ushtruar këtë zeje apo blerësit e tjerë të mbesin diku në pluhurin e harresës. Këto vlera duhet ruajtur në muze, qoftë të qyteteve, apo ato kombëtare, ngase ato janë pjesë e papërsëritshme e historisë sonë.

Në Foto: Rafael Çiflaku – filigranist Pejë

E diel, 19 Shtator 2010