Studiuesit dhe arkeologët po gërmojnë mbi faktet historike të mijëra viteve më parë. - Evidencat e fundit arkeologjike vendosin pikëpyetje mbi ngjarjet nga libri i Shenjtë


Në një pjesë tjetër të botës, ky do të kishte qenë një projekt publik i
drejtpërdrejtë. Një autotradë ishte tepër e ngushtë për të menaxhuar
rritjen e fluksit të trafikut, kështu që autoritetet sollën pajisje të
rënda për ta zgjeruar atë. Ndërkohë që është në mes të punës, një
traktor nivelues zbuloi një shpellë që askush s'e dinte se ishte atje.
Puna u ndalua menjëherë, dhe brenda disa orësh një ekip shkencor zbriti
në vend për ta studiuar atë. Ky është ligj në Izrael, ku qytetërimi
shkon prapa të paktën 5.000 vjet më parë dhe ku repertori i madh
arkeologjik mund të gjendet në çdo metër katror nën këmbët e pasurive
të patundshme. Gati çdo perandori që nga fillimi i historisë së
Perëndimit i ka pushtuar këto toka, apo luftoi kundër tyre, ose të
paktën i kaloi përmes - Egjiptianët, Asirët, Babilonasit, Grekët,
Romakët, Turqit, kryqëzatat - duke lënë pas ndërtesa, vende varrimi apo
objekte. Cila është arsyeja pse ka qenë rreth 300 gërmime aktive këtë
vit në Izrael, Bregun Perëndimor dhe Gaza - një zonë jo më e madhe se
Nju Jersi. Kjo është edhe arsyeja kryesore pse Izraeli ka përfituar nga
mundësia për të vënë në skenë "Jeruzalem 3000," një festival arti
prej 17 muajsh, i muzikës dhe ekspozitës arkeologjike duke përkujtuar
përvjetorin e 3.000-të të pushtimit të qytetit nga bijtë e Izraelit të
lashtë. Festivali, i cili u hap në shtator, pa dyshim ka të bëjë më
shumë me tërheqjen e turistëve sesa në bërjen e historisë së lashtë.
Dhe kjo ka rritur pakënaqësinë në mesin e arabëve palestinezë, të cilët
insistojnë në faktin se Jeruzalemi i takon atyre dhe frikësohen se
pasioni izraelit për gërmuar çdo gjë nën kërcënimin e vendeve të
shenjta islamike në qytet, në të gjithë vendin dhe në zonat përreth.
Por festimi shërbeu të kujtojë se rajoni ka asistuar në një lloj shumë
të veçantë të historisë. Për gati 3 miliardë hebrenjtë, të krishterët
dhe myslimanët, kjo është Toka e Shenjtë, vendi ku Bibla dhe Kurani
thonë se Jezusi, Abrahami, mbreti David dhe mbreti Salomon të gjithë
ecën në tokë. Çdo lopatë toke kthehet në një dëshmi për atë se si,
madje edhe nëse, këto dhe figura të tjera biblike kanë jetuar me të
vërtetë. Hannukah si dhe qasja e Krishtlindjeve, besimtarët përreth
botës janë në sintoni më shumë se kurrë për rëndësinë e gjetjeve
arkeologjike të shekullit të kaluar, e sidomos viteve të fundit, në
krijimin e realitetit të fakteve në themel të besimit të tyre.

Faktet nga Bibla

Disa nga emrat më të njohur të Biblës, vendet dhe ngjarjet, në fakt -
patriarkët Abrahami, Isaku dhe Jakobi, mbreti David, vrasësi i Golias,
Moisiu dhe arratisja e Izraelit nga skllavëria në Egjipt; marrja e
Tokës së Premtuar nga Jozefi dhe profecitë e Jeremias - janë duke u
parë nën një dritë të re falë një përmbytjeje të zbulimeve të kohëve të
fundit. Dhe arkeologët janë gjithmonë në kërkim të provave të reja që
mund të ndihmojnë zgjidhjen e disa pyetjeve ende pa përgjigje: Moisiu
ekziston me të vërtetë ? A ka ndodhur Eksodi? A e luftoi Jozefi Betejën
e Jerikos? A i përzuri Jezusi këmbyesit e parave? Kur - dhe pse – u
shkrua libri i hershëm i Biblës? Në fillim, izraelitët që gërmuan
shpellën e sapo zbuluar në autostradë menduan se do të kishin gjetur
pikërisht ato lloj provash. Brenda hapjes shkëmbore, që ndodhet rreth
20 milje në veriperëndim të Jeruzalemit, ishin 23 kontenierë të mbushur
me eshtrat e varreve. Një analizë e nxituar dukej se tregonte se letra
në një kuti me gurë pjesë nga emri i Hasmoneanëve, një familje
patriotësh hebrenj, e njohur edhe si Maccabei, të cilët në takimin me
një llambë me vaj të mrekullueshëm, tani festohet në ndezjen e
qirinjve Hannukah.

Provat e reja

Për herë të parë, ajo u shfaq, nuk kishte prova fizike që kjo familje
legjendare, e njohur vetëm nga fjalët e Apocrifity, ka ekzistuar në të
vërtetë. Zbulimi, i shpallur muajin e kaluar, nxiti një valë të
emocioneve ndërkombëtare (dhe protesta nga hebrenjtë ultra-ortodoks, të
cilët besojnë se çdo ngatërrim me mbetjet e njeriut shkel ligjin
hebraik). Pastaj, dy javë më parë, erdhi fjala zhgënjyese e Autoritetit
të antikitetit Izraelit: letra në dhomën e nëndheshme kishte qenë e
keqkuptuar. Pas së gjithash nuk ka asnjë arsye që të besojmë se këto
eshtra ishin të Maccabees. Këto janë frustrimet e jetës në fushat e
minuara shkencore të arkeologjisë biblike. Gërmimet e së kaluarës
janë gjithmonë një çështje e ndërlikuar, ndërkohë që hulumtuesit
tentojnë në rindërtimin e shoqërive të lashta, shpesh nga copa
fragmentare të qeramikës, statuja apo ndërtimit. Por, duke u përpjekur
për të identifikuar objekte nga Dhjata e Vjetër në Tokën e Shenjtë
është veçanërisht problematike. Për një gjë, praktikisht asnjë shkrim
nuk ka mbijetuar nga kohët e mbretit Salomon, apo edhe më herët.
Izraelitët e lashtë, ndryshe nga shumë prej fqinjëve të tyre, në mënyrë
evidente kanë shkruajtur kryesisht në papiruse sesa në argjilë të
qëndrueshme. Por, i tërë argumenti është i ndjeshëm për shkak se
pothuajse të gjithë kanë një pjesë në Shkrimet. Ultrakonservatorët
hebrej dhe të krishterë nuk u pëlqen të dëgjojië se pjesë e Biblës
mund të jenë imagjinare. Ateistët mezi presin që të provohet se gjitha
kjo është një përrallë. Edhe për shumicën e moderuar, Bibla është në
bazë të kulturës perëndimore dhe që i intereson shumë që tregimet e saj
të jenë bazuar tek e vërteta. Pak studiues besojnë se mrekullitë si ajo
e djegies së shkurreve nga Mose apo ringjallja e Jezusit do të provohen
ndonjëherë shkencërisht; ato janë, në fund të fundit, ngjarje të
mbinatyrshme. Anasjelltas, disa dyshojnë se karakteret në gjysmën e
dytë të Dhjatës së Vjetër dhe shumica nga e Reja - Nebukadnetsari,
Jeremia, Jezusi, Pjetri - kanë ekzistuar me të vërtetë, edhe pse
ndonjë dyshim do të jetë gjithmonë pjesë e historive të tyre. Por një
seri e zbulimeve vendimtare sugjeron se disa prej tregimeve më të
lashta të Biblës janë të bazuara në persona dhe ngjarje të vërteta. Në
vitin 1990, studiuesit e Harvardit që punojnë në qytetin antik të
Askalonit, në veri të Rripit të Gazës, kanë zbuluar një viç të vogël
të argjendtë i përmendur në Librin e Eksodit. Në vitin 1986,
arkeologët kanë gjetur tekstin më të hershëm të njohur të Biblës, që
daton në rreth 600 para erës sonë. Ai sugjeron se të paktën një pjesë e
Dhjatës së Vjetër është shkruar shpejt pas disa ngjarjeve që ajo
përshkruan.

Zublimet e fundit

Gjithashtu në vitin 1986, studiuesit identifikuan një vulë të lashtë që kishte i
përkiste Barukut, i biri i Neriahut, një shkrues i cili regjistroi
profecitë e Jeremias në 587 para erës sonë (Sepse Judenjtë dhe
myslimanët nuk e konsiderojnë lindjen e Krishtit për të përcaktuar një
moment në histori, shumë studiues preferojnë termin para "Para Erës
Kristiane", apo "Para Erës Sonë. Në atë që mund të jetë më e
rëndësishmja e këtyre zbulimeve, një ekip arkeologësh zbuluan në një
grumbull gurësh antik të shekullit të 9 para erës sonë një mbishkrim të
lashtë të quajtur Tel Dan, në veri të Izraelit, në 1993. Fjalë të
gdhendura në një copë argjile i referohen "Shtëpisë së Davidit" dhe
"Mbretit të Izraelit." Kjo është hera e parë që emri monark hebre u
gjet jashtë Biblës, dhe duket të provojë se ai ishte më shumë se një
legjendë e thjeshtë. Nga ana tjetër, shumë studiues thonë, se shumë
nga ajo që është shënuar në Bibël është shtrembëruar shumë mirë, dhe
disa karaktere dhe ngjarje ndoshta janë krejtësisht imagjinare. Shumica
e studiuesve dyshojnë se Abrahami, Isaku dhe Jakobi, themeluesit
tradicional të Judaizmit, nuk kanë ekzistuar kurrë; shumë dyshime
ekzistojnë edhe mbi tregimet e skllavërisë në Egjipt dhe Eksodit; dhe
relativisht pak historianë modernë besojnë në pushtimin e Jerikos nga
Jozefi dhe pjesës tjetër të Tokës së Premtuar. Në pikëpamjen më
ekstreme, të gjitha trillimet e mësipërme janë të plota, të shpikura
shekuj pas faktit supozuar. Këto zbulime dhe teori, dhe më shumë të
tjera, janë kontestuar fuqishëm nga të gjitha anët nga arkeologët,
historianët dhe studiuesit fetarë. Në lidhje me disa gjëra me të cilat
të gjithë janë dakord. Versioni izraelit i historisë së Biblës pas
mbretërimit të mbretit Solomon, për shembull, besohet në përgjithësi të
jetë i bazuar në fakte historike, sepse është e vërtetuar nga llogaritë
e pavarura të Mbretërve dhe betejat në mbishkrimet egjiptiane dhe
asirianiane të kohës.

Versioni i ri

Para kësaj, edhe pse - para vitit 930 para erës sonë - ekspertët nuk bien
dakord për çdo gjë. Në një shtyllë në këtë version të studiuesve të
shkëmbimit të zjarrit është grupi i njohur si maksimalists, të cilët e
konsiderojnë Biblën një libër udhërrëfyes të legjishëm për kërkime
arkeologjike. Në anën tjetër janë minimalistët, ose nihilistët biblik,
të cilët besojnë se Bibla është një dokument fetar dhe në këtë mënyrë
nuk mund të lexohet si një llogari objektive. "Ata thonë për
materialet e Biblës, ‘Nëse nuk mund të provohet se është historike nuk
është historike," shpjegon Frank Moore Cross, profesor i gjuhëve
orientale në Harvard, i cili e vë veten e tij diku aty në mes. Në
fillim maksimalistët, pastaj minimalistët, kanë dominuar arkeologjinë
biblike në një kohë ose në një tjetër. Për eksploruesit e hershëm, që
filluan të vizitonin Tokën e Shenjtë në mes të shekullit të kaluar,
Bibla ishta Bibla e tyre. Studiues i parë serioz ishte Eduard
Robinson, një orientalisti në seminarin teologjik të Nju Jorkut. Në
1837 dhe 1852 ai udhëtoi në Palestinë dhe identifikoi me qindra vende
të lashta duke marrë në pyetje arabët, të cilët kishin ruajtur emrat
tradicionale për shekuj. Robinson individuoi Masadajn. Ai gjeti një
hark monumental që mbështeste malin e Tempullit në Jeruzalem. "Ai e
bëri më shumë se gjithkush para ose pas topografive biblike," thotë
Magen Broshi, kurator i broshurave të Detit të Vdekur. Ekskursionet e
Robinson nxitën një valë eksplorimesh që nuk kanë hequr dorë. Shumë
prej vizitorëve të hershëm nuk ishin të hapur për të qënë objektivi;
ata ishin jashtë për të përligjur Biblën si histori, jo për ta provuar
atë. Drejt fundit të shekullit, që çoi në një reagim të ashpër, sidomos
midis kritikëve liberalë gjermanë të Biblës. Pozicioni i tyre i
barabartë ishte ajo që Bibla në thelb është një mit. Ndërsa shumë prej
arkeologëve pajtohen me ndjenjat e Shanks në parim, që ende lënë shumë
hapësirë për mosmarrëveshje mbi disa pjesë të Dhjatës së Vjetër ku
dëshmitë janë kontradiktore ose ende mungojnë, duke përfshirë
skllavërinë në Egjipt, ekzistencën e Moisiut, Eksodin dhe pushtimit
ushtarak të Jozefit dhe marrjen e Tokës së Shenjtë. Llogaritë e Biblës
së këtyre njerëzve dhe ngjarjet janë ndër historitë më të njohura në
Dhjatën e Vjetër. Por edhe studiues të cilët besojnë se me të vërtetë
kanë ndodhur pranojnë se nuk ka prova se Eksodi ka ndodhur. Nuk ka
dokumente të kësaj ngjarje monumentale që të shfaqet në kronikat
egjiptiane të kohës, dhe arkeologët izraelitë kanë krehur të gjithë
Sinain gjatë kërkimeve intensive 1967-1982 - vite kur Izraeli pushtoi
gadishullin – nuk kanë gjetur as edhe një copë të vetme në mbështetje
të të dhënave të Izraelit të supozuara për 40 vitet e ndenjes në
shkretëtirë. Historia përfshin kaq shumë mrekulli-ndarjen në dysh të
Detit të Kuq, ushqimin shpirtëror nga qielli, dhënin e Dhjetë
Urdhëresave - që disa kritikë mendojnë se e gjithë historia ka aromë
të pastër të mitit. Një eksod masiv që çoi në mbytjen e ushtrisë së
Faraonit, thotë At Anthony Axe, pedagog Bible në Ecole Biblique të
Jeruzalemit, do të jetë folur dhe ndjerë politikisht dhe ekonomikisht
nëpër gjithë rajonin. Dhe duke pasur parasysh se këto fakte që nga koha
e epokës së guri e kanë ngritur deri në Sinai, është e pabesueshme se
provat e kalimit të Izraelit nuk janë gjetur. William Dever, një
arkeolog në Universitetin e Arizonës, kategorikisht e quan Moisiun një
figurë mitologjike. Disa studiues ngulmojnë se historia ishte një
trillim politik, i shpikur për të bashkuar fiset e ndryshme që jetojnë
në vendin e Kanaanit duke falsifikuar përmes një të kaluare heroike.
Ndryshe nga Eksodi, historia e Jozefit dhe pushtimi i Kanaanit mund të
testohen kundër një dokumentacioni të pasur arkeologjik. Konsensusi
shkencor: një lajm i keq për llogaritë biblike. Sipas Librit të
Jozefit, udhëheqësi i Izraelit dhe ushtria e tij pushtuan Kanaanin,
duke shkatërruar qytete përfshirë Jerikos, Hatsorin dhe Ait, pas së
cilës bijtë e Izraelit u vendosën.

Mitet e Biblës

Arkeologji tregon një histori më të komplikuar. Historianët përgjithësisht
pajtohen mbi faktin se pushtimi i Jozefit do të ketë ndodhur në
shekullin e 13 para Krishtit. Por studiuesi britanik Kathleen Kenyon,
që ka gërmuar në Jeriko për gjashtë vjet, nuk gjeti prova të
shkatërrimit në atë kohë. Në të vërtetë, thotë kuratori i broshurave të
Detit të Vdekur, Broshi, "qyteti ishte braktisur nga fillimi i
shekullit të 15 deri në shekullin e 11 para erës sonë" Pra ishte Ai,
thonë Broshi dhe të tjerët. Dhe kështu, sipas sondazheve arkeologjike,
ishte pjesa më e madhe e tokës përreth qyteteve. Broshi thotë:
"Rajonet qendrore malore të Judesë dhe të Samarisë ishin praktikisht të
pabanuara. Izraelianët nuk duhej të vrisnin dhe digjnin për ta
zgjidhur." Në vend të kësaj, thotë arkeologu i universitetit të Tel
Avivit Izrael Finkelstein, vendosja në Tokën e Premtuar ishte një
proces gradual për një periudhë të gjatë, dhe përfshiu njerëz si nga
brenda dhe nga jashtë Kanaanit. "Disa erdhën nga vendi i Ititëve, disa
nga shkretëtira në lindje dhe disa nga jugu," thotë ai. "Unë do të
pranoja edhe idenë se një bërthamë vinte nga Egjipti, dhe këta njerëz
sollën me vete idenë e monoteizmit." Vetëm pasi ato kishin bashkuar në
një lloj lige fisnore ata u bënë izraelit, dhe ata padyshim luftuan
fqinjët e tyre për territor, dhe kjo ka ndodhur vetëm pasi u vendosën
në vendin e Kanaanit. Një teori alternative: bijtë e Izraelit ishin
thjesht një grup separatistësh të Kananejve të ngjizur me shoqërinë
ekzistuese.Vetëm pse shumica e dijetarëve, nuk pranojnë më luftën
pushtuese të Jozefit, megjithatë, nuk do të thotë se çështja është
zgjidhur me çdo kusht. Konservatorët kanë shumë ide sesi ngjarjet mund
të lëkunden përsëri në një interpretim më biblik. Ekspertët si Abraham
Malamati, një historian biblik në Universitetin Hebraik, sugjerojnë se
nuk ekziston asnjë dëshmi e shkatërrimit të Ai-t, për shembull, sepse
qyteti ishte në një lokacion tjetër 3.000 vjet më parë. Bryant Ëood,
drejtor i shoqatës për Studimin Biblik pro-Bibla, këmbëngul se kërkimi
i tij mbështet sulmin e Jozefit mbi Jerikos. Ndoshta, sugjeron,
Kathleen Kenyon, ajo ka qënë e paragjykuar, apo vetëm e gabuar.
Mbrojtësit e historisë së Eksodit kanë shumë teori, megjithëse rasti i
tyre mbetet i varur nga rrethanat. Nuk ka dokument egjiptian të nisjes
së izraelianëve, ata sugjerojnë, se përse humbësiot nuk e kanë
rregjistruar kurrë një humbje kaq madhore. Njerëzit mund të kenë
kërkuar në anën e gabuar të Sinait për eshtrat e bijve të Izraelit,
apo ndoshta izraelitët ishin në veriperëndim të Arabisë të gjithë së
bashku. Gjithsesi, thonë shumë studiues, kush komb do të falsifikonte
faktin se ka qënë skllavëruar? Edhe nocioni gjerësisht i pranuar se
patriarkët ishin figura mitike është kontestuar. Egjiptologu Kenneth
Kitchen e Universitetit të Liverpulit ka ofruar atë që është quajtur
një "demonstrim i jashtëzakonshëm" në rishikimin arkeologjik biblik në
fillim të këtij viti se historitë rreth Abrahamit janë të besueshme.
Duke u mbështetur në të dhënat jobiblike, Kitchens argumenton se çdo
gjë, që nga çmimi i cituar i skllevërve tek stili i luftës e deri
tek ligjet e trashëgimisë në kohën e Abrahamit janë në mënyrë të
çuditshme dhe në përputhje me Biblën. A ka ai të drejtë? Shumica e
studiuesëve nuk e mendojnë kështu, por një zbulim i rëndësishëm - një
i pavarur, kronika e lashtë e vagabondazhit të Abrahamit, ndoshta -
mund të ndryshojë mendjen e tyre në një çast. Në mënyrë të ngjashme,
një zbulim i vetëm mund të fshijë të gjitha dyshimet rreth Eksodit ose
shkarkimin e Jerikos, ose për ndonjë gjë tjetër në Bibël. E para është
një përshtypje tjetër e vulosur e Baruk shkruesit, kjo me një gjurmë
gishtash në bord që u bë me sa duket është bërë nga vetë Baruku. E dyta
është një analizë që pretendon të fiksojë vendin e saktë ku Arka e
Aleancës ishte ruajtur. Kjo sigurisht do të jetë e diskutueshme,
autori pretendon se ajo duhet të ketë qenë vendosur në një identitet
drejtkëndëshe nën Kupolën, një santuar i shenjtë mysliman në Malin e
Tempullit. Të gjitha këto gjetje janë të dobishme dhe interesante. Por
ajo për të cilën studiuesit e vërtetë janë të etur - çfarë mund të
quhet Graili i Shenjtë i arkeologjisë biblike - është një arkiv
mbretëror para kohës së Mbretit David dhe Mbretit Solomon. Një arkivi i
tillë nuk ka qenë individuar kurrë brenda Izraelit, megjithëse vendet
përreth kanë sjellë shumë prej së njëjtës kohë. Pëshpërin Amnoni
Ben-Tor, një arkeolog i Universitetit Hebraike: "Është si nafta. Kudo
por këtu."Shumë studiues besojnë se arkiva duhet të ekzistojnë, edhe
pse, Yigael Yadin mendon se e dinte ku ishte: në qytetin e lashtë të
Hatsorit, në Galilenë veriore. Në vdekjen e tij, Yadin ishte duke
planifikuar një gërmim të madh atje për të gjetur pllakat argjilore, ai
ishte i sigurtë se ishin fshehur nën sipërfaqe. Mbrojtësi i tij,
Ben-Tor, ka trashëguar projektin. Deri më sot, Ben-Tor ka gjetur vetëm
disa tableta joinformative. Por Hatsori është siti më i madh biblik në
vend, dhe kjo do të duhen vite gërmimesh për ta eksploruar atë
plotësisht. Nëse dhe kur Ben-Tor ose pasardhësit e tij të gjejnë
arkivin, efekti në bursën biblike do të jetë i thellë. Në vend që të
mbështetet në mbishkrime gjysmë-të lexueshme dhe fragmente nga balta
dhe guri, historianët, papritur kanë akses në një sasi të madhe
informative, jo për të çuar përpara idetë fetare por për të regjistruar
ngjarjet laike. Saktësia historike e pjesës më të madhe të Biblës mund
të zgjidhet, në një mënyrë apo tjetër, pothuajse me një goditje të
vetme. Shumë arkeolog profesionistë thonë se pyetje të tilla janë të
parëndësishme. Thotë Shkolla Ëoodhead nga shkolla Britanike e
Arkeologjisë: "Unë nuk jam i interesuar në se ka pasur një David apo
Salomon. Unë jam i interesuar në rindërtimin e shoqërisë: ajo që ishte
tregtuar në enë argjile, nëse enët apo përmbajtja ishin tregtuar, ku
balta ishte nga ... Unë nuk merrem me Biblën pas së gjithash. "Dhe
madje edhe ata që merren me Biblën ngulin këmbë që theksi i tyre është
shkencë, jo Shkrimi. Broshi thotë: "Arkeologji hedh dritë mbi Biblën.
Ajo nuk përpiqet ta provojë atë." Megjithatë, për hebrenjtë dhe të
krishterët e zakonshëm, është e pamundur për të mbajtur largësinë
shkencore rreth vazove antike prej balte dhe gurët e lashtë të rënë dhe
mbishkrimet e që dolën nga gërmimet në Tokën e Shenjtë. Qindra miliona
njerëz u rritën duke dëgjuar tregimet e Biblës, madje edhe ata të cilët
nuk kanë vendosur këmbën në një kishë apo sinagogë për vite mbajnë me
vete mësimet e këtyre tregimeve për nxitjen e veprave të mëdha, të
keqijave të mëdha, mrekullitë e mëdha dhe besimi i madh. Shumë mund të
jetë në gjendje të pranojë tezën që disa histori në Bibël është
imagjinare. Por ato janë ende thellësisht të kënaqur të mësojnë se
shumica e saj duket se është bazuar në fakte. Thotë Cross i Harvardit:
"Për të sugjeruar se shumë gjëra në Bibël nuk janë historike nuk është
shumë serioze. Por për të humbur krejt historinë biblike do të thotë të
humbim traditën tonë."

Marre nga "Tirana Observer"